Mapa (klikalna)

Hans-Christian Heldt

Ministerstwo Spraw Zagranicznych w Bonn

Bezpieczeństwo Europy - spojrzenie wstecz i perspektywa

 

Zakończenie globalnej konfrontacji między Wschodem a Zachodem jest jednocześnie szansą i wyzwaniem. Prezydent Bush, kierując zgodną akcją międzynarodową przeciwko Saddamowi Husajnowi w wojnie nad Zatoką, użył sformułowania "New world order", które - w sposób świadomy lub nieświadomy - jest nawiązaniem do idei Woodrowa Wilsona (1) . Po I wojnie światowej szczególnie w Europie "14 punktów" związanych było z nadziejami i rozczarowaniami.

Polska zawdzięczała swoje wskrzeszenie jako państwo niepodległe 13 punktowi. Francja początkowo mogła rozbudować swoją pozycję jako czołowe kontynentalne mocarstwo. Niemcy natomiast po przegranej wojnie i narzuconych im warunkach pokojowych z Wersalu czuły się jak parias tego nowego systemu, z którego zasad zostały wyłączone we wszystkich decydujących punktach (2) . Wspaniała koncepcja stworzenia wielostronnej struktury bezpieczeństwa straciła już od samego początku znaczenie przez fakt, że USA, będące inicjatorem Ligi, nie zostały jej członkiem, decydując się na opcję izolacjonizmu (3) .

Obalone monarchie - Niemcy, Austro-Węgry i Rosja - stworzyły grunt do powstania w Europie Środkowej i Wschodniej nowych lub reaktywowanych państw, co przyniosło w efekcie inny krajobraz na płaszczyźnie polityki bezpieczeństwa. Francja, która uważała się za zwycięzcę oraz za czołowe i strzegące porządku państwo europejskie, musiała zabezpieczyć się przed dwoma potencjalnymi ogniskami kryzysu. Pierwszym - była Rzesza Niemiecka, wprawdzie poskromiona postanowieniami Traktatu Wersalskiego, ale dążąca do jego rewizji: drugim - był młody Związek Radziecki postrzegany jako zagrożenie - nie tylko ideologiczne - dla całej Europy.

Z tego względu francuska polityka zagraniczna i polityka bezpieczeństwa były skierowane na te dwa czynniki, którym przede wszystkim przeciwstawiała się za pomocą instrumentu politycznego XIX w. - polityki sojuszy (4).

Polsce, ze względu na swoje położenie geostrategiczne między Niemcami a Związkiem Radzieckim, przypadła wyraźnie podwójna funkcja w koncepcji francuskiej. Wskutek przejęcia władzy w Rosji przez bolszewików, Francja straciła swojego najbardziej znaczącego partnera w polityce okrążenia Niemiec. Tę rolę miały przejąć Polska i Czechosłowacja, które w przyszłości stanowiłyby sentinelles ŕ l?Est w polityce Francji, i byłyby zarazem integralnym składnikiem w planach militarnych tego kraju w stosunku do rosnących w siłę Niemiec, co zostało wyraźnie stwierdzone we francusko-polskiej konwencji wojskowej z 21 lutego 1921 r. (5) Francja zawierała te sojusze nie tylko przeciw sąsiadowi niemieckiemu. Różnorodne powiązania z młodymi krajami Europy Środkowej i Wschodniej służyły odgradzaniu się bolszewizmu jako europejskiego cordon sanitaire .

Ponadto francuskie zabiegi o Polskę i Czechosłowację miały również na celu przy wykorzystaniu odziedziczonej infrastruktury przemysłowej dawnych mocarstw centralnych, na przykład Górnego Śląska i Czech, pozbawić Niemcy w perspektywie roli czołowego mocarstwa również w sferze gospodarczej (6). Nie ulega wątpliwości, że działania te przyczyniły się do powstania syndromu okrążenia w niemieckich kołach nacjonalistycznych, a tym samym do antyfrancuskiej i antypolskiej propagandy. Z tego punktu widzenia niemiecko-rosyjski układ w Rapallo z 1922 r., zawarty na marginesie niedawnej konferencji w Genui, rozpatrywać należy jako próbę przełamania przez oba kraje izolacji, w której znajdowały się od zakończenia wojny (7). Konsekwencją tego było, że Francja w zakresie polityki bezpieczeństwa skłaniała się do forsowania swoich związków z Polską i Małą Ententą (8).

Jednak polityka containmentu Bloku Narodowego Poincaré traciła nieustannie swoje podstawowe warunki ramowe. Okupacja Zagłębia Ruhry zbliżała się do końca, gdy Anglia zaczęła stopniowo dystansować się od twardej linii francuskiej, a nadzieje na separatyzm nadreński okazywały się nierealne, zaś marzenia o czołowej roli gospodarczej ustępowały wobec realiów kryzysu gospodarczego. Koniec restrykcyjnej polityki Poincaré nastąpił wraz z objęciem urzędu Cartel des Gauches przez Herriota 11 maja 1924 r.(9) W aspekcie polityki bezpieczeństwa ta cezura ma olbrzymie znaczenie, ponieważ zapoczątkowała odwrót od klasycznej francuskiej polityki sojuszy i rozpoczęcie, wraz z podpisaniem układu w Locarno, kooperatywnego rozwiązywania problemów bezpieczeństwa (10).

Już na początku rokowań w Locarno było widoczne, że wskutek zbliżenia niemiecko-francuskiego, Polska utraci(11) swoją uprzywilejowaną pozycję we francuskiej polityce zagranicznej i w polityce bezpieczeństwa. Ze względu na niezmiennie rewizjonistyczną niemiecką politykę wschodnią (12) układ z Locarno, mimo swojego pozytywnego wpływu na stosunki Europy Zachodniej z Niemcami, stanowił wyraźną "plamę" na stosunkach z Polską.

Francja, w związku z uzgodnionym stopniowym wycofywaniem się z okupowanych terenów zachodnioniemieckich, miała utracić swoją elastyczność militarno-strategiczną, która była podstawą dotychczasowych planów francusko-polskich. Od czasu Locarno francuska strategia obronna z dotychczasowego planowania ofensywnego została istotnie zredukowana jedynie do obrony granic kraju(13). Mimo to Francja, polski sojusznik, nie domagała się od strony niemieckiej gwarancji wszystkich istniejących granic, lecz zadowoliła się gwarancją zachodniej granicy Niemiec. Przez ten fakt, z polskiego punktu widzenia, powstały granice o dwóch stopniach jakości, czego nie zmienił zaakceptowany przez Niemcy minimalny consensus niemiecko-polskiego układu o pokojowym uregulowaniu sporów(14).

Niemieckie starania o odkupienie od Belgii Eupen i Malmédy oraz propozycje przedstawione podczas osławionego historycznego spotkania Stresemanna i Brianda w Thoiry w 1926 r., zmierzające do uzyskania za pomocą kredytów koncesji francuskich w sprawie wycofania wojsk z kraju Saary(15), spowodowały nie tylko nieufność Polski do Niemiec, ale również rosnącą obcość między Francją a Polską. Charakterystyczna w tej mierze była postawa szefa państwa polskiego - Piłsudskiego, który doszedł do władzy w tym samym roku. Znalazło to wyraz podczas wizyty francuskiego marszałka Francheta d?Esperey w październiku 1927 r. Działając na zlecenie Quai d?Orsay, ten ostatni miał uzyskać dostosowanie francusko-polskiej konwencji militarnej do podpisanego w Locarno dwustronnego (francusko-niemieckiego) układu o wzajemnej pomocy. Piłsudski odrzucił to żądanie, stwierdzając, że nie życzy sobie "lokarnizacji" układu wojskowego, co wyraziło polski punkt widzenia w tej sprawie (16).

Od 1927 r. strona niemiecka stawiała również na forum Ligi Narodów żądanie zawarcia z Zachodem układu, który miałby doprowadzić do wcześniejszego wycofania się z okupowanej jeszcze części Nadrenii (17). Polska wciąż jeszcze nie posiadająca formalnej gwarancji swojej granicy z Niemcami, wzmogła naciski na Francję w sprawie "Locarno Wschodniego", ponieważ wraz z wycofaniem francuskich wojsk z Nadrenii przestałaby istnieć dla Polski egzystencjalna gwarancja bezpieczeństwa (18).

W tej sytuacji nic nie zmieniło fetowanie przez Francję podpisania paktu Kellogga w lipcu 1928 r., co jakoby miało stanowić rozwiązanie problemu polskiego deficytu bezpieczeństwa (19). Ostatnie próby Polski, aby w związku z rokowaniami w Hadze dotyczącymi ostatecznej regulacji sprawy niemieckich długów i reparacji - powiązanej z przedterminowym zwrotem Niemcom okupowanych jeszcze obszarów - postawić iunctim w sprawie gwarancji dla niemiecko-polskiej granicy, nie znalazły żadnego odzewu u francuskich decydentów (20). Już 28 sierpnia 1929 r. Briand zaakceptował to, że Francja wycofa się z Niemiec do czerwca 1930 r., bez uwzględnienia interesów polskich (21).

Od tej chwili nie istniała już dla Niemiec jakakolwiek podstawa do włączenia swojego wschodniego sąsiada w struktury bezpieczeństwa zbiorowego. Francja wycofała się ze swojej dotychczas tak aktywnie budowanej pozycji mocarstwa, a kilka lat później zaakceptowała opuszczenie przez Niemcy hitlerowskie - doprowadzonej do utraty całkowitego znaczenia - Ligi Narodów, ponowne wprowadzenie obowiązku służby wojskowej i remilitaryzację Nadrenii, co stanowiło złamanie postanowień z Wersalu i Locarno, by w 1938 r., w imię zachowania "kochanego" pokoju, zgodzić się na amputację swojego dawniej najważniejszego sojusznika - Czechosłowacji. Tymczasem Polska w 1934 r. uległa tragicznej iluzji paktu o nieagresji. Wreszcie prowadzona od 1925 r. francuska strategia czystej defensywy doprowadziła do "Drôle de guerre" na froncie zachodnim, która toczyła się bez próby odciążenia Polski, gdy kraj ten zmagał się z miażdżącą przewagą wojsk niemieckich.

Wspólna i konsekwentna polityka ówczesnego Zachodu, do której między rokiem 1925 a 1928 mogłyby zostać włączone Niemcy, spełzła na niczym wskutek wyboru przez mocarstwa europejskie indywidualnej opcji narodowej i nie mogła sprostać rosnącemu apetytowi władzy Hitlera. O ile bezpośrednio po wojnie okazano wobec Niemiec zbyt dużą bezwzględność, o tyle teraz składano na ręce Hitlera koncesje.

Polsko-francusko-niemiecka współpraca w nowej Europie, stan i perspektywy , pod red. Jarosława Drozda, PISM 1993, Seminarium w Jadwsinie 30.05?5.06.1992, s. 69?73.

(1) Por. P. Glotz: Die Einheit und die Spaltung Europas. Die Auswirkungen der mitteleuropäischen Revolution von 1989 auf Gesamteuropa , "Aus Politik und Zeitgeschichte", 1992, B 6, s. 50.

(2) Przy podziale Górnego Śląska - por. H. von Riekhoff: German-Polish Relations 1918?1933 , London 1971, s. 27?51.

(3) Przegląd międzynarodowych struktur okresu międzywojennego - zob. J. Heideking: Oberster Rat - Botschafterkonferenz - Völkerbund. Drei Formen multilateraler Diplomatie nach dem Ersten Weltkrieg , "Historische Zeitschrift", 1980, t. 231, s. 589?630.

(4) P. S. Wandycz: France and her Eastern Allies 1919?1925 , Westport, Connecticut 1974; J. Bariéty: Les relations franco-allemandes aprčs la Premičre Guerre Mondiale , Paris 1977.

(5) Tekst konwencji zob. - Série Europe 1918?1929, Archives Diplomatiques du Ministčre des Affaires Etrangčres . (MAE) Pologne 131/206?209.

(6) Por. G.H. Soutour: La politique économique de la France en Pologne (1920?1924) , "Revue Historique", s. 85?116 i nast.; L?imperialisme du pauvre: la politique économique du gouvernement français en Europe Centrale et Orientale de ŕ 1929. Essai d?interpretation , "Relations Internationales", 1976, nr 7, s. 219?239.

(7) Zob. P. Krüger: Die Außenpolitik der Weimarer Republik , Darmstadt 1985, s. 166 i nast.; V. Kellermann: Schwarzer Adler-Weißer Adler. Die Polenpolitik der Weimarer Republik , Köln 1970, s. 63?68.

(8) W sprawie "nowego planu" Poincaré, por. J. Beriéty: op. cit ., s. 292? ?300.

(9) Por. G. H. Soutou: L?alliance franco-polonaise (1925?1933) ou comment s?en débarasser? "Revue d?Histoire Diplomatique" (RHD), 1981, s. 295?348: La Pologne entre Paris et Berlin de Locarno ŕ Hitler (1925? ?1933) , "RHD", 1981, s. 236?358, art. 3.

(10) Por. P. St. Wandycz: op. cit ., s. 12.

(11) Por. G. H. Soutou: op. cit ., s. 299; P. Krüger (op. cit ., s. 280) ocenia Locarno jako "redukcję zbyt wysoko ocenianej szczególnej pozycji Polski".

(12) Zob. A. Hillgruber: "Revisionismus" - Kontinuaität und Wandel in der Aussenpolitik der Weimarer Republik , "Historische Zeitschrift", 1983, vol. 2, s. 597?621; K. D. Erdmann: Das Problem der Ost- oder Westorientierung in der Locarno-Politik Stresemanns , "Geschichte in Wissenschaft und Unterricht", 1955, s. 133?162.

(13) W sprawie nowego porządku francuskiej polityki bezpieczeństwa i obrony zob. zwłaszcza C. Wurm: Die französische Politik in der Phase der Umorientierung 1924?1926 , Frankfurt a.M.-Bern-Las Vegas 1979.

(14) W Londynie i Paryżu zawarta tam rezygnacja z użycia siły w spornych kwestiach granicznych była fetowana jako zadowalająca gwarancja - por. P. Krüger: Der deutsch-polnische Schiedsvertrag im Rahmen der deutschen Sicherheitsinitiative von 1925 , "Historische Zeitschrift", 1980, t. 239, s. 577?612 (zwłaszcza s. 591).

(15) S. J. Bariéty: Finances et relations internationales: ŕ propos du "Plan de Thoiry" (septembre 1926) , "Relations Internationales", 1980, nr 21, s. 51?70; J. Jacobson, J. T. Walker: The impulse for a Franco-German Entente: The Origin of the Thoiry Conference 1926 , "Journal of Contemporary History", 1975, t. 10, nr 1, s. 157?181.

(16) G. H. Soutou: op. cit ., s. 315?318.

(17) W sprawie przedterminowego opuszczenia Nadrenii oraz problemów repatriacji zob. F. Knipping: Deutschland. Frankreich und das Ende der Locarno-Ära 1928?1931. Studien zur internationalen Politik in der Anfangsphase der Weltwirtschaftskrise , München 1987, s. 32?56.

(18) Polska strona wystosowała do Quai d?Orsay wiele not w tej sprawie - por. zestawienie francuskiego dyrektora podwydziału Cobrina z 19 czerwca 1928 r. MAE Pologne 77/31; zob. również polski aide-mč moire z 8 maja 1929 r., MAE Pologne 114/119?121.

(19) Pakt daje Polsce grâce ŕ la tenacité du gouvernement français - długo oczekiwany pakt o nieagresji, jak powiedział Laroche, ambasador Francji w Warszawie MAE, Pologne 113/314; zob. także P. Krüger: Friedenssicherung und deutsche Revisionspolitik. Die deutsche Aussenpolitik und die Verhandlungen über den Kellogg-Pakt , "Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte", 1974, s. 227?257.

(20) W jak małym stopniu strona francuska chciała uwzględnić polskie zastrzeżenia pokazuje między innymi życzenie Piłsudskiego, aby francuski generał Débeney przewodził francuskiej delegacji na uroczystościach z okazji 10. rocznicy niepodległości Polski, dobitnie poparł ambasador Laroche: "Secret - Comme il est probable que nous aurons quelque peine ŕ donner satisfaction au Gouvernement Polonais dans la question rhénane en raison de l?attitude de l?Allemagne, il importe d?autant plus de lui accorder cette satisfaction d?amour propre". MAE Pologne 77/93.

(21) Zob. G. H. Soutou: op. cit ., s. 323 i nast.; P. S. Wandycz: The twilight of French Eastern Alliances 1926?1936 , Princeton 1988, s. 146.


HOMEStrona główna - CER Home Page NEXTNastępna strona - Next page

INTERNET CONSULTANT