Mapa (klikalna)

NATO w polityce bezpieczeństwa Polski

Rozdział IV
Reforma systemu obronnego RP, restrukturyzacja sił zbrojnych

Zasadnicze zmiany po 1989 roku

Reforma systemu obronnego i restrukturyzacja SZ były jednym z zasadniczych wyzwań, przed którymi stanęła Polska po obaleniu systemu komunistycznego i odzyskaniu pełnej suwerenności. Przezwyciężenie dziedzictwa Układu Warszawskiego w tym zakresie stanowiło zasadniczy wymóg dla podjęcia rzeczywistych starań o członkostwo w NATO i integrację z jego strukturami.

W pierwszym rzędzie stworzono generalne wytyczne określające zasady funkcjonowania oraz zadania elementów systemu obronnego państwa odpowiadające warunkom nowej sytuacji polityczno-wojskowej w Europie. Najważniejszymi dokumentami dotyczącymi polityki bezpieczeństwa i obronności, na których oparta została przebudowa systemu obronnego RP były: "Założenia Polskiej Polityki Bezpieczeństwa", "Polityka Bezpieczeństwa i Strategia Obronna RP" oraz wieloletnie programy rozwoju systemu obronnego państwa i wieloletnie programy budżetowe.

Założenia zawarte w tych dokumentach stały się podstawą rozpoczęcia kompleksowej reformy systemu obronnego państwa, w tym jego kluczowego komponentu — Sił Zbrojnych.

Umożliwiło to w pierwszej kolejności redukcję SZ RP ze stanu 406 tys. w 1989 roku do przewidzianego Traktatem CFE limitu 230 tys. Poza tym dokonano zmian struktury dyslokacji jednostek, odziedziczonej po Układzie Warszawskim — gdzie 75% jednostek Wojska Polskiego znajdowało się w strefie naszej zachodniej granicy, około 10% w centralnej części kraju i tylko niewielka część we wschodniej. Obecnie mamy ok. 45% wojsk w zachodniej części kraju; ok. 30% w centralnej; ok. 25% we wschodniej. Konsekwencją zmian struktury rozmieszczenia wojsk było powołanie czwartego — Krakowskiego Okręgu Wojskowego.

W kolejnych latach, poczynając od 1994 r., podjęto proces dostosowania systemu obrony państwa i sił zbrojnych do standardów NATO. Dokonano głębokich zmian w strukturze sił zbrojnych oraz w systemach kierowania i dowodzenia. Za najważniejsze można uznać:

Cywilna demokratyczna kontrola nad siłami zbrojnymi

Implementacja cywilnej demokratycznej kontroli nad siłami zbrojnymi była częścią budowy demokratycznego państwa, procesu wzmacniania narodowego charakteru SZ RP i dostosowania ich do nowych uwarunkowań i wyzwań dla bezpieczeństwa międzynarodowego.

Stanowiła ona również jeden z najistotniejszych priorytetów dostosowania systemu obronnego Polski do standardów NATO. Proces wdrażania cywilnej kontroli sfery wojskowej w Polsce realizowany był w trzech zasadniczych etapach:

W pierwszym etapie, na progu lat dziewięćdziesiątych, wyeliminowano elementy kontroli partii komunistycznej nad obronnością i bezpieczeństwem narodowym. Zlikwidowano indoktrynację w SZ i zapewniono pełną depolityzację kadry oficerskiej.

W drugim etapie stworzono cywilne Ministerstwo Obrony z cywilnym ministrem i jego zastępcami. Wprowadzono efektywne mechanizmy parlamentarnej kontroli nad siłami zbrojnymi. Rozpoczęto proces kształtowania właściwego dla państw NATO, modelu stosunków cywilno-wojskowych w strukturach administracji państwowej zajmujących się problematyką obronności.

W ostatnim etapie stworzono zintegrowane Ministerstwo Obrony, w pełni podporządkowując Ministrowi Sztab Generalny, który stał się jednym z pionów funkcjonalnych resortu. Wprowadzono właściwą dla armii krajów NATO zasadę kadencyjności na głównych stanowiskach dowódczych w SZ. Zakończono proces tworzenia zasadniczych regulacji prawnych w zakresie obronności państwa.

Fundamentalne znaczenie w zapewnieniu demokratycznej kontroli nad SZ ma Konstytucja RP, przyjęta w referendum w czerwcu 1997 r. i podpisana przez Prezydenta.

Stanowi ona, że: "Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej służą ochronie niepodległości państwa i nienaruszalności granic" (art. 26 ust. 1), a także "zachowują neutralność w sprawach politycznych oraz podlegają cywilnej i demokratycznej kontroli" (art. 26 ust. 2). Drugim najistotniejszym aktem prawnym jest Ustawa o Urzędzie Ministra Obrony Narodowej (z 14.12.1995 r.) wraz z aktami wykonawczymi.

Konstytucja szczególną rolę w dziedzinie bezpieczeństwa państwa wyznacza Prezydentowi Rzeczypospolitej, który jest wybierany w wyborach powszechnych. Prezydent "…stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium" (art. 126. ust. 2). Prezydent jest Zwierzchnikiem Sił Zbrojnych RP. W czasie pokoju pełni tę funkcję za pośrednictwem ministra Obrony Narodowej. Powołuje premiera i członków Rady Ministrów, w tym Ministra Obrony Narodowej. Na wniosek Ministra Obrony Narodowej mianuje on również Szefa Sztabu Generalnego, jego zastępców, dowódców rodzajów sił i dowódców okręgów wojskowych. Prezydent wyznacza Głównodowodzącego Siłami Zbrojnymi na czas wojny. Tworzy Radę Bezpieczeństwa Narodowego o funkcjach doradczych w sferze obronności i bezpieczeństwa.

Rząd sprawuje ogólne kierownictwo nad obronnością kraju w zakresie zapewnienia państwu bezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego.

W świetle postanowień wspomnianej ustawy Minister Obrony Narodowej kieruje siłami zbrojnymi w czasie pokoju. Szef Sztabu Generalnego i Dowódcy rodzajów SZ są mu bezpośrednio podporządkowani. SG WP stanowi jeden z pionów funkcjonalnych ministerstwa. Odpowiada za przygotowanie sił zbrojnych i przygotowanie ewentualnej operacji obronnej, w tym mobilizację. Pozostałe piony MON odpowiadają za politykę obronną, zakupy, sprawy finansowe i społeczne SZ RP. Zgodnie z przepisami ustawy z 14 lutego 1996 r. Ministrowi Obrony Narodowej podlegają bezpośrednio Departamenty: Kadr i Szkolnictwa Wojskowego, Kontroli, Prawny oraz Wojskowe Służby Informacyjne (rys. 4)

Rys. 4

W resorcie obrony wzrasta liczba pracowników cywilnych, w tym nie tylko na stanowiskach kierowniczych, ale także eksperckich. Równolegle rozwijany jest szeroki program doskonalenia kwalifikacji w dziedzinie obronności dla kadr aparatu państwowego szczebla centralnego i wojewódzkiego.

Zasadniczą funkcję w realizacji zasad demokratycznej kontroli nad siłami zbrojnymi spełnia parlament. Pod jego kontrolą pozostaje m.in. stanowienie prawa w zakresie obronności, akceptacja polityki bezpieczeństwa, uchwalanie i rozliczanie budżetu państwa (w tym i wojskowego). Zasadniczą rolę w tym względzie odgrywają stałe komisje: Komisja Polityki Gospodarczej, Budżetu i Finansów (weryfikująca rządowy projekt budżetu państwa oraz oceniająca realizację uchwalonego budżetu państwa); a przede wszystkim Komisje Obrony Narodowej Sejmu i Senatu, uczestniczące również w ocenie projektu i realizacji budżetu państwa, w szczególności wojskowego i zajmujące się m.in. rocznymi planami polityki obronnej oraz Komisja Spraw Zagranicznych (rozpatrująca aspekty polityki obronnej wynikające z zobowiązań traktatowych i procesu integracji ze strukturami euroatlantyckimi). Parlament może powoływać komisje specjalne i komisje o uprawnieniach śledczych. Funkcje kontrolne ma również Najwyższa Izba Kontroli (NIK), podległa niższej izbie parlamentu — Sejmowi.

Realizacja budżetu MON jest poddana parlamentarnej kontroli szczególnie w zakresie wydatków związanych z modernizacją techniczną sił zbrojnych tj. głównie zakupami uzbrojenia i sprzętu oraz inwestycjami.

Wprowadzanie rozwiązań prawnych i organizacyjnych rozwijających demokratyczną kontrolę nad siłami zbrojnymi oraz rozwój społeczeństwa obywatelskiego sprawiają, że zwiększa się rola i wpływ mediów oraz opinii publicznej w sferze bezpieczeństwa i obronności.

Założenia długofalowego programu rozwoju Sił Zbrojnych RP

Biorąc pod uwagę intensyfikację procesu integracji systemu obronnego RP z NATO oraz realną wizję przystąpienia Polski do Paktu Północnoatlantyckiego w 1999 r., podjęto prace nad planowaniem długookresowego rozwoju SZ RP.

Program ten zakłada osiągnięcie modelu SZ, odpowiadającego prognozowanym warunkom i potrzebom bezpieczeństwa militarnego Polski w 15-letnim horyzoncie czasowym. W przyjętych rozwiązaniach opiera się on na prognozowanych zagrożeniach bezpieczeństwa państwa, zakłada wejście Polski do NATO, i koncentruje się na potrzebie osiągnięcia interoperacyjności z Połączonymi Siłami Zbrojnymi Sojuszu oraz zadaniach, jakie w przyszłości Wojsko Polskie może realizować. W założeniach modernizacji SZ uwzględniono następujące główne cele:

Przy opracowaniu założeń programu w szerokim zakresie uwzględniono uwarunkowania wynikające z naszego potencjalnego członkostwa w NATO w tym:

Zarysowane cele i wymagania zostały ujęte w priorytetach rozwoju poszczególnych rodzajach SZ i ich działalności. Ich odzwierciedleniem jest przyjęcie 11 programów modernizacji technicznej. W wielu z nich, w tym m.in. w sprzęcie rozpoznania i WRE, sprzęcie łączności i dowodzenia, sprzęcie i środkach OPL, sprzęcie lotniczym i marynarki wojennej zawarte zostały konkretne zamierzenia rozwojowe uwzględniające potrzeby wynikające z naszej integracji z NATO.

Generalnie, realizacja 15-letniego programu restrukturyzacji i modernizacji sił zbrojnych pozwoli rozwinąć mniejszą, ale bardziej efektywną strukturę sił, która będzie mobilna i dobrze wyposażona.

Implementacja programu powinna w zasadniczy sposób poprawić zdolność polskich sił do wnoszenia wkładu w kolektywną obronę i nowe misje NATO.


HOMEStrona główna - CER Home Page NEXTNastępna strona - Next page

INTERNET CONSULTANT