Mapa (klikalna)

Putin w Polsce — komentarze i oceny


János Martonyi

The Meaning of the Sacrifice

János Martonyi, Minister of Foreign Affairs of Hungary

(The article was published in Hungarian Daily Népszabadság on October 26, 2001)

More than six weeks have elapsed since September 11, 2001. The world is past the first shock, and is past the first big temptation as well. After due consideration of the international implications, the US government chose not to respond with a precipitate and disproportionate strike prompted by passion. A long campaign to eradicate terrorism has begun, and we’re probably at the very beginning of it. We are aware that it’s going to be a prolonged struggle fought with manifold and multiple instruments. But we do not know what further twists the fight will have, and what further risks, dangers, losses, and sacrifices we can exactly expect. It has been repeated—by many people, on many occasions—that this "asymmetrical war" is different from all previous conflicts, and, this time round, it could be more misleading than ever before to guess at the logic, the internal dynamics, and the likely outcome of the conflict on the basis of the insights afforded by previous wars, and using theories rooted in those experiences.

However, certain conclusions must, even at this early stage, be drawn from what has happened, since that is what will enable us to identify the most important and most urgent tasks. Throughout the world, an immensely intensive thinking process has got underway, one which, naturally, involves not just governments and their experts, but also nearly all research institutes and think tanks. One often hears the dictum that, ever since September 11, the world is a different place; the dramatic arrival on the scene of new risks calls for new defense strategies and new instruments; and that, as part of this process, the world political structure and geopolitical environment in which we have been thinking till now, and within the constraints of which we have had to mould our policies, will be transformed. But the future will not only change, it will also hold some elements of constancy and immutability. Even so far, our history has been comprised of elements of constancy and change, and so it will be in the future as well. So the real question is, how big, how deep the changes will be, and what kind of changes we’re going to face? How can we predict them with more or less certainty, or at least with a measure of probability, and how can we adapt to these changes, while ensuring that our values and interests are not hurt, our security and sense of security are not diminished, but rather enhanced; and that the external conditions that are absolutely vital for the continued peaceful, secure and successful development of Hungary remain favourable, and that we can, using all possible means, influence these conditions towards such a purpose?

As regards the crucial transformation of the system of international relations, some conclusions or predictions can be made even at this early stage. Slightly simplified, these are as follows:

We’re witnessing the emergence of a global coalition. With varying intensity and to a varying degree, this encompasses virtually all countries of the world, apart from a few exceptions. For there is an almost universal realization that the unprecedentedly brutal terrorist attack was a blow at the whole of mankind, and it represents a violation of those universal values which, though manifesting themselves on the soil of disparate cultures and civilizations, with different emphases, in divergent phrases and in diverse forms, do, nonetheless, form the common legacy of the whole of mankind. The precept that "he who kills one man destroys mankind," is one that all the major world religions enjoin. And, from this standpoint, the actual wording in which it appears, as someone may have read it in the New Testament, the Talmud or the Koran, would seem to be of less importance. In connection with globalization, we have, for years, been talking about global risks and common dangers, especially in regard to environmental hazards. It was, perhaps, the global environmental risks that first rammed home the message that mankind is joined together by a concrete community of interests which concerns its ability to ensure the fundamental conditions of its survival. The depletion of the ozone layer, global warming, deforestation, and the consequences of all these engendered some kind of "involuntary community", which was independent of ideologies, cultures, religions, ethnic background, geographical location, and the level of economic development. The essence of what is happening now could be seen as this "involuntary community" is transforming, within the orbit of the global coalition, into a "voluntary community"; that is, into a community that decides to act in concert. Of course, one could draw parallels with earlier situations, still, the dimension of unlimited globalization is a novel feature, since were international terrorism and organized crime to join themselves with the proliferation and the use of weapons of mass destruction, no one and nothing would be immune to the menace being posed to the whole of mankind. This global coalition, of course, comprises only one particular segment of international relations, the one where there is an unequivocal commonality of interests. The competition of political and economic interests continues, and it would be a mistake to underestimate the risk of tensions and conflicts stemming from the differences of various cultures. The crucial point is that as a result of the global risk, the role of universal values is growing stronger, providing a much more promising underpinning when it comes to building a process which places cooperation above confrontation, and harmony above entropy. So there is a greater chance now that the goals and the fundamental principles so often invoked over the last decades may be brought slightly closer to the reality of world politics and the system of international relations. It is the responsibility of policy-makers to ensure that this chance comes to fruition, giving ultimate meaning to the sacrifice that thousands of people made on September 11, and also to the sacrifice that, as seems most likely, many will have yet to make in the future as well.

The global coalition established on the basis of universal values opens up new possibilities for the activity of the UN as well. The firm positions of the Security Council, issued without delay, especially Security Council Resolution No. 1373, which places the campaign against international terrorism in a worldwide framework and on a worldwide basis, have clearly demonstrated it. It also gives hope that, in the General Assembly, too, an almost unprecedented unity emerged in regard to the need to act against terrorism. This might give momentum to, and indeed, it might even set a pattern for, future action also in other areas of the international arena where the solving of a situation or a crisis requires the broadest possible cooperation.

In connection with the emergence of the global coalition, but partly, also independently of that, we’re seeing a transformation of the relations between the major powers, above all, the relations of Russia and China with the transatlantic system, and, more specifically, with the US and Europe. Today, it is not yet clear how radical and lasting this transformation is going to be, but, already now, there can be little doubt that Russia, on the basis of the political decisions made partly as an objective consequence of the events, and partly very much under their impact (decisions that are intended precisely to ensure that the consequences of the situation which has arisen are used to the benefit of Russia), Russia will strengthen and accelerate its rapprochement towards the West. There has been an unequivocally positive response; and the result already quite visible is a comprehensive Transatlantic-Russian rapprochement. Just how the process will evolve in the future, most crucially depends on the internal economic and political development of Russia, the more especially since Russia’s future place in the world will, over the long term, be defined by the actual demographic and economic weight of the country. In the case of China, the picture is more complicated, since China is, unquestionably, the other superpower of the future. However, it is a common feature of their positions and future prospects that both could become just as prominent targets for the international terrorist attacks of the future as the US is today. So they have an unequivocal stake in the struggle against the global risk. Having said that, it is obvious that the common threat does not rule out the possibility of rivalries, or for that matter, tensions or conflicts, amongst themselves.

The signs of a strengthening of the Transatlantic link are clearly discernible even in those areas which, previously, would be the principal arenas of the disputes and disagreements between Europe and the US. For example, the chances of setting in train the new round of negotiations on world trade have significantly improved; and it appears increasingly likely that the US and Europe may reach agreement concerning the themes of the new round of wide-ranging negotiations, and that, thereby, they may, in view of the new situation, persuade the other key participants of world trade, including the developing world, to ensure that the new round does actually get underway. The reason this would be needed is precisely because the global economy calls for universal regulation to counter the abuses and the enforcement of the "might is right" principle. A well-balanced regulation duly taking into account the interests of all parties would be the right tool for responding to the dangers and negative effects of globalization. The Transatlantic cooperation is also growing stronger in the field of security and defense policy. Quite apart from the fact that Europe is part of the anti-terrorist coalition, and particular European countries are directly taking part in the military campaign, Europe is able to perform, and will perform, an important function in assuming some of the burdens of others. What we see here is a demonstration of what was clear before, too: namely, that the European security and defense policy is not opposed to NATO, nor is a rival to it; instead, it performs, within, and in conformity with, NATO’s primary and pivotal security function, some peculiar crisis-prevention and crisis-management functions, thereby naturally contributing to the bolstering of the foreign and security policy dimension of the European integration. Another lesson, then, that the September 11 tragedy drove home was that the belonging together of the Atlantic family is a far more important question than the numerous debates and disagreements existing between Europe and the US.

Earlier, a critique often voiced against the European Union was that the EU does not, in fact, have a common foreign policy, and that in important and critical situations, the European powers tend to act separately, each on its own and in accordance with their own interests. Well, this time round, the European Union acted promptly and in unison. And, moreover, in complete harmony with the spirit of the Atlantic Alliance, without reservations or vacillation. This will be crucial to the future development of the European common foreign policy.

External factors have always played an important part in the emergence and development of the European integration process. Tempting and noble though the idea of European unity is; and however many people may, for centuries, have been dreaming of a united Europe, the message of realpolitik is that, without powerful external influences, the European project would not have begun at the time and in the manner that it did, and it would not have developed the way it has. All this would not have happened had it not been for compelling external circumstances, such as the menacing rise of Soviet imperialism. Recently, it has often been observed that the earlier factors (the avoidance of "civil wars", Soviet threat) have been replaced by new, and by no means less important, factors, such as the challenges of globalization and the desire to guard against its negative effects. One of the most important consequences of September 11 will be that the European integration process, primarily in the spheres of the second pillar, i.e. the common foreign and security policy, and the third pillar, i.e. the cooperation in justice and home affairs, will make a giant step forward. Indeed, the relevant political decisions have already been made, and the implementation of the programme and action plan which principally concerns the justice and home affairs cooperation is underway. To put it differently: the third pillar is, at last, being given real contents; and the implementation of those previously decided programmes which were intended to create the zone of freedom, security and justice is also accelerating. And the strengthening of the second and third pillars will, perhaps, facilitate the putting into practice of the idea that the pillars must be brought closer to each other, rendering, thereby, the whole system simpler, more transparent, and more efficient. Hence September 11 will exert a major impact on the ongoing debate about the future of Europe, on the outcome of this debate and on the processes it will engender. But that is not the only reason why Europe must grow stronger. It must do so, too, because the tragedy must hasten the process of the reunification of Europe, that is, the enlargement. The developments of the coming months will decide whether this will actually be the case or not. The first test will be whether the justice and home affairs chapter will be closed with those candidate countries which have complied with the conditions, or whether the new worries, new anxieties and new dangers will provide a pretext to allow the temporary closure of this chapter to suffer delay. This test will, of course, be followed by other tests, but the crucial point is, whether everybody will show the political recognition and resolve to ensure that the enlargement process, now well-based on the accomplishments already secured, is resolutely and swiftly implemented on the basis of the real individual achievement of the candidate countries and observing the principle of equal treatment between the old and the new members. If so, then Central Europe, and, subsequently, Southeast Europe, will integrate into the process of European architecture, they will become part of the politically and economically integrated and unified Europe. And this will have a crucial significance for the international political and economic structure of the ensuing decades, and for the patterns of the universal code of values and global cooperation.

Accordingly, the September 11 attack is partly hastening processes already underway, partly adjusting or altering their course, and partly setting in train new processes. Given that all this is happening now and to us, the duty for us is not merely to try and assess, within the bounds of moderate predictability, the contents of these processes and their likely impact on Hungary, but also to determine the kind of role that Hungary could play in these processes, as well as the manner in which she can influence them within the constraints of its capabilities.

The most important conclusion is that the not just surmised, but fairly confidently predicted changes summarized in the above four points will, in the main, have a beneficial effect on Hungary, on her security, interests, and role. By virtue of Hungary's peculiar historical and geographical conditions, our unequivocal interest is to ensure that, instead of a clash of cultures and civilizations, universal values come into the foreground, and global cooperation is strengthened throughout the world. This is in the interest of the whole mankind, Europe, and within it naturally, of Hungary as well. And our role and significance in this global coalition predominantly depends on our contribution, the firmness we demonstrate in adhering to our values, and the strength of the national consensus underlying our actions. This is exactly why we are convinced that, as far as our strength and capabilities permit, we must take part, with utmost resolution, in the fight against terrorism. We would be wrong to back down or pursue a policy of appeasement—not least because instead of diminishing the danger, this would actually render us even more vulnerable.

We are aware that the battle being waged against terrorism involves a wide variety of devices. It would be particularly important for us to send a clear signal to the world as a solid demonstration of our determination and unity by the urgent and fast-track adoption of a bill on combating the funding of terrorism. It would be a mistake to believe that this is a question of lesser importance than giving our allies permission to use our air space and air bases. The action plan adopted by the Government on the measures to be taken against terrorism has elicited universal appreciation; but more important than this is to ensure that the prescriptions of the plan are put into execution swiftly, firmly, and with precision. In this question, there is no room for domestic political considerations or party-political grievances, since everybody must understand that Hungary’s future weight, prestige, importance and credibility depends on the way we act in the present situation, and on the extent to which we’re able to demonstrate that, in questions concerning the fundamental values and our interests, our capacity for action is unimpaired by our internal disputes.

Russia’s increased readiness to cooperate with the West can only be favourable to Hungary. This is unalterably true even if, in the large strategic questions, the key players on the world political stage are, obviously, looking to each other above all, and, in special crisis situations, geopolitical and strategic weight is what ultimately prevails. For us, here in Central Europe, the improvement of relations between the West, which Hungary is a part of, and Russia carries special political and economic advantages. Therefore, it is not enough if we merely acknowledge this sort of development, but we must, indeed, actively advance these positive trends. It was with this end in sight that we have acted, and are acting even now, in the interests of improving Hungarian-Russian bilateral relations as well.

Cementing the Transatlantic relationship is an absolutely vital and fundamental interest of Central Europe and, within it, of Hungary. Ever since the political transition, Hungary has firmly rejected the "choice" between North America and Europe, staunchly adhering to the position that it intends to be a full and valuable member of both the North Atlantic Alliance and the European Union, and that the North Atlantic Alliance is inconceivable without a long-term US presence in Europe. The Hungarian diplomacy, within the compass of its possibilities, has also been working tenaciously to relieve and eliminate disagreements. The working group responsible for devising a verification system for biological weapons operated under a Hungarian chairmanship, and did not give up hope until the last moment. Also, we have been given high marks for the persevering and partly behind-the-scenes work our experts have carried out towards the end of launching the new round of world trade negotiations. We have, right from the outset, supported the crafting of a European security and defense policy, insisting, however, that it must not produce a parallel system with the North Atlantic Alliance, and that steps must be taken to ensure that NATO retains its essential and primary security function. It is our vital interest to ensure that cooperation, rather than rivalry, comes into the foreground in the transatlantic relations. We do not believe it is a wise thing to consider, for instance, the procurement of various defense equipment, such as fighter aircraft, or more exactly, the source of their procurement, to be part of rivalry. We have never considered, and will never consider, decisions made in these matters to be a choice in favour of "Europe" or "America", particularly in a case where at least half of the contents of the equipment finally chosen originate from the US, and the fighter aircraft in question is a real Atlantic product.

As regards the strengthening, deepening, and enlarging the European integration, Hungary’s interests unquestionably would advocate a stronger, more unified, and, naturally, also in terms of the number of its members, enlarged Europe. That is why we supported, already before the debate on the future of Europe began, the endeavours aimed at strengthening the particular community policies, the simplification of the system of the treaties, enhancing the transparency and the democratic character of the entire structure of the integration process, a clearer delimitation between community and member state competence, the strengthening of the legitimacy of the community institutions, above all that of the European Parliament and the European Commission, and the more intensive and more effective involvement of the candidate countries in elaborating the solutions to all these. The debate on the future of Europe will, as a consequence of the tragic events, acquire new dimensions, new angles and fresh momentum. Here, too, the existing conflicts of interest in certain questions will have to somewhat recede into the background, as against the considerations being attached to the strengthening of the whole of Europe. We are confident that the same thing will happen in the field of enlargement, and more specifically, at the accession negotiations, since the warning is for everybody, there is not very much time for the creation of a genuinely unified, enlarged Europe. Global challenges make this task absolutely imperative and also urgent. The main thrust of our efforts will remain to ensure that the accession negotiations are completed as swiftly as possible, the enlargement process gets underway at the earliest possible date, and the conditions for accession are built on the reasonable consideration of mutual interests and the strictest observance of the principle of equal treatment for the former and the new members alike.

Great tragedies always deliver a warning, concentrating minds on the gravity of the dangers, but, concurrently, they also tend to send a message regarding the direction that the action to be taken should follow. The sacrifice will not have been in vain if we understand and heed the message. Now, it is up to the whole world, and, within it, up to the Atlantic Alliance, to Europe, and to Hungary as well, to ensure that the senseless and terrible death of thousands of human beings does, from a historical perspective, acquire an ultimate meaning.



Břetislav Dančák, Vít Hloušek

Czesko-austriackie stosunki w cieniu Temelína

Mgr Břetislav Dančák, Sekretarz Naukowy Międzynarodowego Instytutu Politologicznego Uniwersytetu Masaryka w Brnie, wykładowca na Wydziale Studiów Socjalnych UM.
Mgr Vít Hloušek, Asystent ds. Projektów Międzynarodowego Instytutu Politologicznego Uniwersytetu Masaryka w Brnie, wykładowca na Wydziale Studiów Socjalnych UM.

Relacje pomiędzy Republiką Czeską i Austrią ostatnich dwóch lat nie wyglądają dla przeciętnego obserwatora najlepiej. Stosunkowo częste używanie ostrych słów wobec przeciwnej strony w języku przedstawicieli obu państw na różnych szczeblach administracji stało się symptomatyczne, zwłaszcza dla ostatnich dni i tygodni. Atmosferę napięcia mogli bezpośrednio odczuwać niektórzy podróżujący, którzy mieli zamiar przekraczać czesko-austriacką granicę w czasie jej blokady z powodu niezadowolenia Austriaków wywołanego uruchomieniem w sąsiadującym kraju elektrowni jądrowej w miejscowości Temelín. Sama nazwa, a w tej chwili już możemy mówić nawet o pojęciu przez wielkie "T", odgrywa rolę symboliczną. Temelín wszedł do historii stosunków międzypaństwowych w taki sposób, że dla wielu sama wzmianka o nim oznacza podwyższone napięcie i podnieca emocje. Również dyplomacja wciągnięta jest w nieunikniony sposób w orbitę dyskusji, które nie zawsze trzymają się "dyplomatycznego protokołu", a jej główne fragmenty koncentrują się na tłumaczeniu wypowiedzi tu jednego, tam drugiego polityka. Meritum sprawy nie przesuwa się z pozycji marginalnej, a wyniki starć nie przynoszą pozytywnych rezultatów. Zbliżające się terminy wyborów parlamentarnych również nie sprzyjają wyciszeniu nieporozumień.

Przy analizie polityki Republiki Czeskiej i Austrii w ostatniej dekadzie ubiegłego stulecia Temelín występuje jako najwidoczniejszy aspekt wzajemnych stosunków. Nawet bardzo dobre i owocne relacje w sferze gospodarczej, kulturowej i międzyludzkiej nie są w stanie zmienić tego faktu. Jak się wydaje, powodem tego są różnice natury ideowej — Austria stoi na pozycji państwa bezatomowego w najszerszym tego słowa znaczeniu, podczas kiedy Czechy akceptują energię jądrową jako jedno ze źródeł energetycznych. Niniejszy artykuł próbuje pokazać, skąd się bierze motywacja obu stron konfliktu do działań politycznych.

Krótka historia Temelína

Strategia budowania kilku elektrowni jądrowych na terenie byłej Czechosłowacji wywodziła się z długofalowej koncepcji partii komunistycznej sprzed 1989 r. Roboty na budowie Temelína (ok. 25 km na północ od Českých Budějovic) rozpoczęły w 1983 roku. Pierwotnym zamiarem było zbudowanie czterech reaktorów, każdy o wydajności 1000 MW, później tę liczbę obniżono do dwóch reaktorów.

Rok 1989 oznaczał kres megalomańskich planów poprzednich władców; niestety od zapoczątkowania robot w Temelínie upłynął już jakiś czas i nie było takie proste zatrzymanie budowy bez liczenia się z konsekwencjami. Czas od upadku komunizmu do 1993 r. był okresem, w którym dyskutowano na temat kontynuowania prac czy zatrzymania Temelína. Oceniając ówczesną sytuację i patrząc na możliwości przeforsowania obu wariantów, wydaje się, że była równowaga sił zwolenników i przeciwników Temelína, a stosunek był mniej więcej pięćdziesiąt do pięćdziesięciu. Ówczesny premier czeskiego rządu, Petr Pithart nie był jednak w stanie podjąć zasadniczej decyzji o zakończeniu czy kontynuowaniu prac. Jego niezdecydowane podejście raczej komplikowało niż rozstrzygało sytuację, a późniejsze uczestnictwo w demonstracjach ruchu ekologicznego przeciwko elektrowni w Temelínie budzi wrażenie niezrozumienia własnej roli w procesie rządzenia.

W ten sposób sprawa elektrowni przeszła w ręce republikańskiego rządu powstałego w wyborach 1992 roku i kierowanego przez premiera Václava Klausa. Po miesiącach odkładania tematu 10 marca 1993 r. odbyło się posiedzenie rządu, na którym podjęto decyzję o kontynuowaniu budowy dwóch reaktorów. Projekt realizowano w taki sposób, że użyto radzieckich reaktorów typu VVER–1000/320 uzupełnionych o zachodnią technologię dostarczaną przez amerykańską firmą Westinghouse.

Elektrárenska společnost ČEZ, a.s. zapoczątkowała dostarczanie paliwa i pierwsze próby funkcjonowania elektrowni podjęła 5 lipca 2000 r. po otrzymaniu zezwolenia ze strony Státního úřadu pro jadernou bezpečnost (SÚJB). Od tej pory było wiele przerw spowodowanych różnymi technicznymi komplikacjami, które powoli poprawiano aż do momentu włączenia Temelína na 100% wydajności. Komercyjna eksploatacja elektrowni jeszcze się jednak nie rozpoczęła.

Temat ekologii w austriackiej polityce

W Europie Austria jest krajem, który od dłuższego czasu prowadzi konsekwentną i pod wieloma względami ponadstandardową politykę ochrony środowiska. Pierwotnym impulsem w tej dziedzinie był szybko się rozwijający ruch ekologiczny lat 70., który doprowadził do tego, że już wówczas dochodziło do inkorporacji idei tego ruchu do programów partyjnych wszystkich liczących się partii austriackich. Widoczna była również akceptacja tego ze strony szerokiego elektoratu. Od samego początku w Austrii kwestia energii jądrowej i jej wykorzystywania miała wielką, symboliczną wagę. Początkowo wiązało się to tylko z sytuacją w samej Austrii, później, po 1989 roku, również z państwami sąsiadującymi.

Austriackie podejście można ilustrować przykładem losu jedynej austriackiej elektrowni jądrowej. Już w erze kanclerza Josefa Klausa (1964–1970 r.) rząd zapoczątkował budowę elektrowni jądrowej w Zwentendorf. Koszty budowy osiągnęły wysokość kilku miliardów szylingów, ale plebiscyt ludowy z 5 listopada 1978 roku zadecydował niewielką większością o tym, że elektrownia nie będzie uruchomiona, nawet w sytuacji, gdy chodziło o już kompletną budowę. W tym referendum Socjaldemokratyczna Partia Austrii (SPÖ) była raczej za elektrownią, Austriackie Stronnictwo Ludowe (ÖVP) raczej przeciwko, ale stanowiska obu partii w tej kwestii były dosyć niewyraźne. W tym czasie się pojawiły ogólne dyskusje na temat ochrony środowiska naturalnego i zaczął kształtować się zorganizowany ruch zielonych, który powoli przekroczył poziom lokalny i przeszedł, jako ważna siła polityczna, na płaszczyznę ogólnoaustriacką. Istotnym momentem było przyjęcie stanowiska Zielonych w sprawie energii jądrowej przez resztę austriackich partii politycznych, jak również przez austriacką opinię publiczną. Bardzo stanowczo wystąpiła przeciwko elektrowni jądrowej w Zwentendorf, oprócz innych ugrupowań ruchu Zielonych, także Austriacka Partia Wolności (FPÖ). Stosunek tej partii do Temelína, który jest często pojmowany przez stronę czeską jako wyraz, jeżeli nie bezpośredniej ksenofobii, to co najmniej jako oznaka populizmu, jest w pewnym sensie tylko kontynuacją trendu całkowitego odrzucenia energii jądrowej jeszcze z końca lat siedemdziesiątych.

Problem Temelína — chronologia wydarzeń, oficjalne stanowisko Austrii

Oficjalna polityka austriacka musi oczywiście respektować nastroje społeczeństwa. Austriacka dyplomacja od upadku żelaznej kurtyny koncentrowała się przede wszystkim na elektrowniach jądrowych w sąsiadujących krajach. Sprawa Temelína jest medialnie najciekawszym i patrząc obiektywnie jest również najważniejszym problemem w kwestii austriackiego stanowiska wobec polityki energetycznej swoich sąsiadów. Jest to także spowodowane ogólnymi komplikacjami w stosunkach czesko-austriackich, gdzie istnieje szereg momentów spornych; o czym później. Do tego jeszcze austriackie przeciwatomowe lobby stworzyło z Temelína symbol, którego negatywny image potrafi wywołać bardzo duże fale protestów obywatelskich, jak to pokazały wydarzenia w czasie blokad czesko-austriackich przejść granicznych przez przeciwników czeskiej elektrowni jądrowej.

Punktów newralgicznych jest wszak więcej. Również słowacka elektrownia atomowa w Jaslovských Bohunicích, a zwłaszcza słoweńska elektrownia jądrowa w Kršku powoduje negatywne reakcje austriackiego społeczeństwa i oficjalnej polityki. Krško — finansowane nie tylko przez Słowenię, ale również przez Chorwację — jest jedyną elektrownią atomową na terenie byłej Jugosławii. Budowa tej elektrowni została zapoczątkowana w 1974 r., a jej komercyjna eksploatacja rozpoczęła się w 1983 r. Czas jej wykorzystywania jest zaprojektowany do 2023 r. Również w tym przypadku (tak samo jak w Temelínie) zastosowana była technologia amerykańskiej firmy Westinghouse, co dyplomacji austriackiej nie przeszkadzało w uznaniu tej elektrowni za niepewną. Zwłaszcza w ciągu 1991 r. wywierała ona presję na zatrzymanie elektrowni. Lubljana wyraziła zgodę na ocenienie ryzyka działalności elektrowni przez komisję niezależnych ekspertów. Komisja oceniła projekt pozytywnie. Wiedeń starał się dalej blokować funkcjonowanie elektrowni1, ale zamiast Krška bardzo szybko pojawił się problem Temelína.

Temelín okazał się ważniejszy nie tylko z tego powodu, że chodziło o elektrownię z wyższym poziomem potencjału energetycznego w pobliżu granicy państwowej, ale również dlatego, że chodziło o elektrownię w trakcie budowy, co do sensowności której istniały wątpliwości także i po stronie czeskiej. Czeskie wątpliwości wynikały z tego, że budowa pochłonęła olbrzymie środki finansowe, plus chodziło o niepewność połączenia radzieckiej i amerykańskiej technologii jądrowej. Protesty przeciwko uruchomieniu Temelína nasilały się w związku z zbliżającym się terminem jej uruchomienia. Masowe demonstracje, blokady czeskiej granicy i ogólnie bardzo emocjonalna atmosfera antytemelińskiej kampanii utrudniały austriackiemu rządowi znalezienie rozsądnego kompromisu ze stroną czeską. Austria próbowała rozstrzygnąć kwestie Temelína na płaszczyźnie UE, ale zamiar zorganizowania konferencji na temat zatrzymania Temelína na gruncie Parlamentu Europejskiego nie udał się między innym dlatego, że takie podejście odrzuciła Komisja Europejska. Niezależnie od tego Austria nie ma w Europie sojusznika, z wyjątkiem początkowego wsparcia Niemiec, przeciwko czeskiej energetyce jądrowej. W takiej sytuacji Temelín staje się coraz bardziej problemem wewnątrzaustriackim, który dzieli rządzącą koalicję.

Podstawowe ramy dla kompromisowego rozstrzygnięcia tej sprawy określone są w Protokole z Melk (klasztor w Austrii), podpisanym 13 grudnia 2000 r. przez premiera Republiki Czeskiej Miloša Zemana i premiera Republiki Austriackiej Wolfganga Schüssela. Gwarantem Protokołu jest komisarz dla poszerzenia UE Günther Verheugen. Protokół z Melk zawiera szereg kwestii technicznych, które mają zwiększyć wiarygodność bezpieczeństwa elektrowni w oczach austriackiego społeczeństwa. Chodzi między innymi o wczesne informowanie austriackiej strony o różnych komplikacjach w pracy elektrowni i podjęcie nowej oceny, przy pomocy Komisji Europejskiej2, oddziaływania elektrowni na środowisko naturalne. Strona czeska zobowiązała się, że komercyjna eksploatacja Temelína nie nastąpi przed zakończeniem badań w sprawie bezpieczeństwa jądrowego dla środowiska naturalnego. Obie strony wyraziły przy tym przekonanie, że proces ten będzie zamknięty do końca maja lub na początku czerwca 2001 r.

Prawdopodobnie pod wpływem doświadczeń z blokadami dróg i przejść granicznych w Protokole został umieszczony również art. VII mówiący o swobodnym ruchu osób i transporcie zboża, gdzie jest umieszczony zapis o zachowaniu i respektowaniu tej zasady. Końcowy art. VIII jest poświęcony kwestii poszerzenia UE. Obie strony wyrażają w nim przekonanie, że proces poszerzenia ma zasadnicze znaczenie dla integracji europejskiej. Jednocześnie Austria rezerwuje sobie prawo do kontynuowania rozmów na temat rozdziału Energetyka w czasie szwedzkiego przewodnictwa UE i deklaruje, że będzie konstruktywnie wspierać te negocjacje3. (Austria warunkowała zamknięcie rozdz. Energetyka przez RCz rozstrzygnięciem sprawy Temelína.)

W ten sposób uruchomiony został proces wypełniania przyjętych zobowiązań, niepozbawiony przy tym komplikacji. Zwłaszcza kwestia prawnych zobowiązań Traktatu, który by zamykał proces zapoczątkowany Protokołem z Melk, była punktem ostrych starć. W ciągu negocjacji 29–30 listopada 2001 w Brukseli austriacki kanclerz Wolfgang Schüssel wynegocjował z czeskim premierem Milošem Zemanem kompromisowe rozstrzygnięcie. Dopiero te negocjacje oznaczały postęp w austriackim podejściu do zamknięcia rozdziału Energetyka w ramach przedakcesyjnych negocjacji RCz i UE. Do brukselskich rozmów FPÖ nie miała praktycznie dostępu; dlatego wynik tych spotkań odrzuciła i zaczęła coraz mocniej forsować pomysł o przeprowadzeniu referendum. Działania te doprowadziły do dotychczas najważniejszego kryzysu wewnątrz rządzącej koalicji. Jeszcze przed ogłoszeniem referendum (po raz pierwszy już 4 grudnia 2001 r.) Haider4 zagroził możliwością rozbicia rządzącej koalicji i ogłoszeniem wyborów przedterminowych.

Referendum podpisowe, które jest dla austriackiego rządu i parlamentu tylko konsultatywne, odbyło się w dniach 14–21 stycznia 2002 r.5 Wyborcy swoimi podpisami potwierdzali żądanie, by austriacki rząd zablokował wstęp RCz do UE w przypadku, gdy Republika Czeska nie zamknie elektrowni jądrowej Temelín. Od referendum zdecydowanie zdystansowały się wszystkie partie parlamentarne z wyjątkiem FPÖ6. Nieszczęśliwe wypowiedzi premiera Zemana porównujące FPÖ do NSDAP, gdzie o Haiderze mówił jako o "postfaszyście" spowodowały spiralę zaostrzających się oświadczeń po obu stronach. Oficjalna austriacka dyplomacja wystąpiła przeciwko tym wypowiedziom uznając je za niedopuszczalne mieszanie się do wewnętrznych spraw Austrii. Samotna FPÖ reagowała ponownym otwarciem kwestii Dekretów prezydenta Beneša7, uznając je, razem z funkcjonowaniem Temelína, za powód do ewentualnego stosowania weta wobec czeskich aspiracji do wejście do UE. Zbędne wypowiedzi Zemana rozgoryczyły austriackie społeczeństwo i można przypuszczać, że miały również wpływ na wyższą frekwencje w referendum podpisowym niż tego pierwotnie oczekiwano. Zeman swoją ocenę Haidera powtórzył także w wywiadzie dla austriackiego tygodnika "Profil" z 21 stycznia 2002 r. i pośrednio uznał sygnatariuszy referendum za "idiotów", a naród austriacki za kolaborantów z nazizmem8.

W referendum wzięło udział 915 220 Austriaków, to znaczy 15,53% ogółu uprawnionych do głosowania. W Górnej Austrii, która sąsiaduje z województwem (krajem) Południowe Czechy, gdzie się znajduje Temelínem, swój podpis złożyło nawet 23,52% uprawnionych do głosowania. Biorąc pod uwagę fakt, że ogólnie w tego rodzaju referendach w Austrii jest słaba frekwencja oraz presję, którą przeciwko referendum wywierała reszta wszystkich partii i większość mediów, dochodzimy do wniosku, iż chodzi tu o sukces FPÖ.

Natomiast o wiele ważniejszy jest fakt, że udało się utrzymać wiedeńską koalicję, nawet za cenę otwarcia niektórych kontrowersyjnych tematów. Umowa z 24 stycznia 2002 r. pomiędzy Riess-Passer i Schüsselem oznaczała oczywistą deklarację woli rządzenia aż do regularnego terminu wyborów. Było również deklarowane wsparcie dla poszerzenia UE, ale był także podkreślony zamiar Wiednia ponownego otwarcia, z przyszłym czeskim rządem, kwestii Temelína i Dekretów prezydenta Beneša powiązanych ze sprawą Niemców Sudeckich9. W dniu 31 stycznia 2001 r. Rada Narodowa wyzwała austriacki rząd do tego, by zmusił Pragę do unieważnienia Dekretów prezydenta Beneša i wznowienia rozmów na temat zamknięcia Temelína. Rezolucję przeforsowali posłowie obu partii rządzących i nawiązali w ten sposób do rezolucji z 1999 r., która dotyczyła tylko Dekretów i którą wówczas wsparły wszystkie partie parlamentarne.

Problem Temelína nie jest jedynym punktem napięcia w stosunkach czesko-austriackich. Już szybkie dołączenie dyplomacji Jana Kavana do sankcji UE w czasie utworzenia koalicyjnego rządu ÖVP-FPÖ kontrastowało z bardzo racjonalnym podejściem węgierskim. Retoryczna eskalacja napięcia pod koniec stycznia tego roku doprowadziła potem do otwarcia dalszej spornej kwestii, którą jest austriackie żądanie unieważnienia Dekretów prezydenta Beneša o wysiedleniu Niemców Sudeckich.

Zamiar austriackiej minister spraw zagranicznych, Benity Ferrero-Waldner (ÖVP), by umocnić współpracę w ramach Europy Środkowej10, który jest zresztą wśród państw środkowoeuropejskich oceniany z rezerwą, stoi w ostrej sprzeczności do realnych problemów, jakie republika alpejska ma ze swoimi sąsiadami.

Stanowisko austriackich partii politycznych wobec Temelína

Stanowisko FPÖ wobec Temelína można charakteryzować pojęciem nieustępliwość. Wynik referendum podpisowego partia ta oceniła jako zwycięstwo rozsądku11 i uważa go za jednoznaczną legitymizację swojej presji na rząd austriacki w sprawie weta dotyczącego wejścia RCz do UE w razie niezamknięcia Temelína. Dodatkowo problem ten ściśle powiązała z kwestią wypędzenia Niemców Sudeckich i Dekretami prezydenta Beneša. Motywacja ekologiczna jest w tym wypadku tylko częściowo uzasadniona. FPÖ występuje już od początku lat 90. jako zdecydowanie eurosceptyczne ugrupowanie, które odrzuca nie tylko współ- czesny kształt Unii, ale również jest przeciwne dalszemu jej poszerzeniu. W tym kontekście Temelín jest dobrą bronią przeciwko poszerzeniu, obok innych powodów (obawa napływu taniej siły roboczej, obawa tranzytu via Austria, itd.) Temelín stwarza bowiem, emocjonalnie i medialnie, bardzo dobrze argument dla sprzeciwu części austriackiego społeczeństwa wobec wschodniego poszerzenia UE.

ÖVP jest w sprawie zajęcia stanowiska wobec Temelína prawdopodobnie w najtrudniejszej sytuacji, z jednej strony bowiem chodzi o partię jednoznacznie proeuropejską, otwarcie wspierającą proces poszerzenia UE (ten cel jest uznany za strategiczny dla samotnej Unii), z drugiej zaś — balansuje pomiędzy swoim partnerem koalicyjnym a próbą znalezienia kompromisu z czeskim sąsiadem. Trzeba niezbędnie podkreślić i szczerze powiedzieć, że stanowisko ÖVP umożliwiło osiągnięcie kompromisu i zawarcie Traktatu z Melk i Brukseli. ÖVP w sposób jednoznaczny odrzuca taktykę wetowania wstępu RCz do UE w razie niezamknięcia Temelína i deklaruje potrzebę dalszego dialogu ze stroną czeską. Ale cały czas widzi jako optymalne rozwiązanie tzw. wariant zerowy (tj. zamknięcie Temelína). Ku temu celowi ma prowadzić droga długotrwałych negocjacji z czeską stroną i próba przeforsowania problematyki energii jądrowej na forum UE.

Pozycja SPÖ jest prostsza, choćby z tego powodu, że chodzi o formację opozycyjną. SPÖ odrzuca, podobnie jak ÖVP, wiązanie kwestii Temelína z kwestią przyjęcia RCz do UE i w swojej polityce nie musi uwzględniać opinii reszty partii politycznych. Potencjalny spór pojawia się w dziedzinie żądania wypracowania wspólnej polityki UE w sprawie ochrony środowiska naturalnego poprzez wykorzystywanie alternatywnych źródeł energii i połączenie tego zadania ze wschodnim poszerzeniem UE. Dodatkowo partia krytykuje umowę pomiędzy Zemanem i Schüsselem z Brukseli, ponieważ według niej umowa ta nic nie rozstrzyga. SPÖ krytykuje rząd za pogorszenie klimatu czesko-austriackich stosunków i za niestwarzanie odpowiednich możliwości dla dalszych rozmów. Dla partii ważne są, tak samo jak energetyka jądrowa, ekonomiczne konsekwencje poszerzenia UE, przy czym podkreśla się przewagę pozytywnych konsekwencji rozszerzenia dla rozwoju austriackiej gospodarki w połączeniu z niezbędnym zastosowaniem instrumentów dla ochrony miejscowej siły roboczej.

Austriaccy Zieloni powstali, generalnie rzecz biorąc, jako jednolita partia, dzięki walce przeciwko energetyce jądrowej. Przewodniczący Zielonych Alexander van der Bellen uznał referendum za "rozdmuchiwanie antyczeskich i antysłowiańskich resentymentów" i deklarował "absolutnie pozytywny" stosunek partii dla poszerzenia UE12. Według rzeczniczki Zielonych ds. środowiska naturalnego, Evy Glawischnig referendum pokazało niejednorodność ruchu przeciwatomowego, nie wszyscy bowiem, którzy się podpisali, są za wetem, i nie wszyscy, którzy są przeciwko Temelínowi, podpisali listy. Według Zielonych niezbędne jest czekanie na wybory parlamentarne w Czechach i dopiero po nich rozpoczęcie nowych rozmów z nowym czeskim rządem w sprawie zamknięcia Temelína i również kontynuowanie prób przeforsowania przeciwatomowej polityki na poziomie UE. Wychodzą przy tym z założenia ogólnej koncepcji polityki energetycznej swojej partii, która preferuję rozwój odnawialnych źródeł energii. W kwestii Dekretów prezydenta Beneša proponują rozstrzygnięcie sporu poprzez przyjęcie czesko-austriackiej deklaracji, która by była treściowo bliska czesko-niemieckiej deklaracji z 21 stycznia 1997 r.13


Podsumowując dotychczasowe rezultaty całej debaty wokół Temelína, można stwierdzić, że reakcje polityków i publicznie wygłaszane wypowiedzi po obu stronach mają za cel przede wszystkim oddziaływanie na scenie wewnątrzpolitycznej.

Jak już było wyżej powiedziane, austriacka scena polityczna jest bardziej czuła na sprawy związane z energią uzyskiwaną z jądra atomu niż czeska. Na początku lat dziewięćdziesiątych Partia Zielonych cieszyła się pewnym poparciem w byłej Czeskiej i Słowackiej Federacyjnej Republice, gdzie główne cele programowe były z natury rzeczy związane również z kwestią Temelína. Wpływy partii należą od dawna do przeszłości, a tematyka "environmentalizmu" jest związana w głównej mierze z ruchem ekologicznym reprezentowanym przez takie organizacje jak Dzieci Ziemi (Děti Země), Ruch Tęcza (Hnutí Duha) czy Greenpeace. Aktywność tych organizacji w przypadku niektórych osób sięga swoimi korzeniami do "przedlistopadowego" (1989) okresu, ale największy jego rozwój rozpoczął się dopiero w połowie lat 90., kiedy przyszła nowa generacja młodych aktywistów i ekologicznych intelektualistów. W środowiskach Dzieci Ziemi i Ruchu Tęcza skupiają się sympatycy organizujący różne demonstracje skierowane przeciwko niszczeniu środowiska naturalnego, w tym również przeciwko Temelínowi. Symbolem oporu wobec energetyki jądrowej stały się coroczne obozy przy elektrowni jądrowej, blokady wjazdu do niej itp. W czasie końcowej fazy przygotowań do rozpoczęcia funkcjonowania Temelína (zezwolenie Państwowego Urzędu Bezpieczeństwa Jądrowego /SÚJB/ na wwiezienie paliwa jądrowego), Ruch Tęcza zorganizował akcję — razem z niespełna siedemdziesięcioma mniejszymi organizacjami i zgrupowaniami — na rzecz wsparcia idei przeprowadzenia referendum w sprawie Temelína. Kampania była zapoczątkowana 19 kwietnia 2000 r. i nosiła nazwę "Referendum 2000"14. Według nieoficjalnych danych petycje podpisało około 100 tys. osób.

Temat Temelína okazuje się być bardzo atrakcyjny ze względu na medialny oddźwięk, który mobilizuje i przyciąga różne osobistości życia politycznego. Również sprawa referendum jest, wraz ze zbliżającym się terminem wejścia RCz do UE, coraz bardziej dyskutowana. Generalnie scena polityczna jest podzielona na zwolenników jednorazowego, jasno określonego referendum w kwestii wejścia do UE — reprezentuje ich Obywatelska Partia Demokratyczna (ODS) — i na zwolenników instytucji ogólnego referendum organizowanego w przypadku rozstrzygania ważniejszych kwestii państwa — reprezentują ich Czeska Partia Socjaldemokratyczna (ČSSD), Komunistyczna Partia Czech i Moraw (KSČM), Chrześcijańsko-Demokratyczna Unia — Czechosłowacka Partia Ludowa (KDU-ČSL) i Unia Wolności (US).

Ogólnospołeczna debata nad sprawą referendum ciągnie się już paru lat, a w czasie ponownego otwarcia tego tematu przez ekologów dołączyli się do niej niektórzy politycy cieszący się popularnością w opinii publicznej, którzy występują w ramach tzw. postmodernistycznego dyskursu nowych tematów w polityce. Posłowie Petra Buzkova (ČSSD), Vladimír Mlynář (US), Libor Ambrozek (KDU-ČSL) i inni zgłosili 10 lipca 2000 r. propozycję ustawy o referendum w sprawie Temelína w Izbie Poselskiej. Propozycja była odrzucona ze względu na to, że zezwolenie na wwożenie paliwa jądrowego do elektrowni już było wydane; zgłaszający ją posłowie musieli wiedzieć o relatywnie małym stopniu prawdopodobieństwa jej przeforsowania w parlamencie i raczej liczyli na własne pokazanie się niż na praktyczny rezultat swoich działań.

Ogólne przekonanie o tym, że Temelín jest bezpieczny, wynika nie tyle z tego, że politycy przekonują społeczeństwo do tego, ale raczej z logiki samozachowawczego instynktu czeskiego społeczeństwa. Wydaje się absurdalne, aby przy takiej ilości środków finansowych i czasu, który był Temelínowi poświęcony, był realizowany bezsensowny projekt. Oprócz raczej słabszych nurtów akcentujących ekologiczną tematykę w niektórych partiach, reprezentowanych na przykład przez wyżej wymienionych polityków, brakuje wśród czeskich partii parlamentarnych wyraźnego przeciwnika Temelína. Współczesna konstelacja czesko-austriackich stosunków również wyklucza, żeby niektóre z partii pozwoliły sobie publicznie kwestionować w tej chwili już "prestiżową" sprawę podtrzymywania czeskiego stanowiska przed wyborami parlamentarnymi, które rozpisane są na 14–15 czerwca tego roku. Nie oznacza to wszak, żeby wszystkie partie zgadzały się z ostrością niektórych wypowiedzi premiera M. Zemana pod adresem Austrii czy raczej J. Haidera.

W porównaniu z Austrią sprawa Temelína nie jest tematem, który by oddziaływał w znaczący sposób na programy polityczne. Do przodu wysuwają się inne tematy związane z południowym sąsiadem Czech, jak na przykład kwestia i warunki poszerzenia UE (w tym zwłaszcza swobodny przepływ osób i subsydia agrarne), które na pewno będą częścią kampanii wyborczej i starć politycznych.

Aczkolwiek w ostatnim czasie w czesko-austriackich relacjach dominuje problematyka Temelína i na nowo również problematyka Dekretów prezydenta Beneša, nie brakuje jednak efektywnej współpracy, która przejawia się w sferze gospodarczej. Okazuje się, że międzypaństwowe stosunki w tej dziedzinie są motywowane obustronnymi korzyściami i szerokie zaangażowanie prywatnych podmiotów świadczy o dalszym perspektywicznym rozwoju. Ilustracją dobrego stanu mogą być dane statystyczne, według których w 2000 roku Austria była trzecim najważniejszym partnerem handlowym Czech z udziałem 5,5% w ogólnym obrocie handlu zagranicznego i drugim z krajów UE. W 2000 r. Republika Czeska wykazała aktywne saldo wobec Austrii w handlu w wysokości 5,5 mld koron. Inwestycje Austrii wynosiły w tym samym roku 20,4% ogółu zagranicznych inwestycji w RCz i znalazły się na trzecim miejscu za RFN i Holandią15.

1 Na przykład w 1999 r. skomplikowała dostawę paliwa jądrowego, kiedy zabroniła przelotu samolotu z tym paliwem przez swoje terytorium. Por. także Aussenpolitischer Bericht des Bundesministeriums für auswärtige Angelegenheiten 2000 (–2000.pdf), s. 128–129.

2 Konkretnie chodzi o wykorzystywanie Rozporządzenia Rady o prowadzeniu oceniania konsekwencji niektórych publicznych i prywatnych projektów na środowisko naturalne: 85/337/EEC w brzmieniu Rozporządzenia Rady 97/11/EC.

3 Por.

4 Aby powstała koalicja ÖVP-FPÖ Haider ogłosił już 28 I 2000 r. rezygnację z funkcji przewodniczącego partii, 1 V 2000 r. zastąpiła go mało wyrazista Susanne Riess-Passer. Faktyczny wpływ Haidera na politykę FPÖ wszak nie doznał zmiany i zostaje bardzo wielki, a jego wypowiedzi mają kluczowe znaczenie dla dalszego rozwoju partii w podstawowych kwestiach politycznych.

5 Jeżeli podpisowe referendum konsultacyjne wesprze więcej niż 100 000 wyborców, Rada Narodowa jest zobowiązana przedyskutować ten temat, nie jest przy tym przewidywany wynik. Porównywalny efekt miałaby również propozycja posłów Rady Narodowej; z tego wynika, że nie miało sensu otwieranie przestrzeni dla zdecydowanych działań wobec RCz, ale raczej pokazanie zdolności FPÖ do "pracy" nad opinią publiczną.

6 Kompromis z Brukseli z końca ubiegłego listopada jako wystarczający ocenił nie tylko przewodniczący opozycyjnej SPÖ Alfred Gusenbauer, ale także niektórzy politycy ÖVP (minister ochrony środowiska Wilhelm Molterer). "Hospodářské noviny", 31.12.2001 r.

7 Sekretarz generalny FPÖ Peter Sichrovsky wyraził przekonanie, że Dekrety są "kompletnie porównywalne z ustawami rasowymi nazistów". "Hospodářské noviny", 24 I 2002 r.

8 "Profil" 2002 nr 4 (

9 Już 1 II 2002 r. oficjalnie deklarowała Susanne Riess-Passer, że temat wschodniego poszerzenia UE będzie tematem kampanii wyborczej FPÖ. "Der Standard", 2 II 2002 r. (

10 Od stycznia 2001 r. Benita Ferrero-Waldner sondowała nieoficjalnie reakcje środkowoeuropejskich partnerów na pomysł strategicznej współ- pracy Austrii, RCz, Węgier, Słowacji i Słowenii w różnych dziedzinach. Tę propozycję akceptowały bez komentarza tylko Węgrzy. Dyplomacja czeska wykluczyła możliwość, żeby w pierwotnej propozycji brakowało Polski. Bardzo ostrą reakcję wywołała propozycja (już po uzupełnieniu o Polskę) po stronie włoskiej dyplomacji. Prezydent zgromadzenia parlamentarnego Inicjatywy Środkowoeuropejskiej Felice Besostrije uznał inicjatywę strategicznego partnerstwa bez Włoch za "gest nieprzyjacielski" wobec Rzymu ("Hospodářské noviny", 14 III 2001 r.). Na początku czerwca 2001 r. doszło do spotkania we Wiedniu, na którym dyskutowano bliższą współpracę pomiędzy Austrią, RCz, Węgrami, Słowacją, Słowenią i Polską, bez żadnej instytucjonalnej bazy przy wykluczaniu z jej ram bilateralnych problemów (również Temelín).

11 Przewodniczący Klubu posłów FPÖ w Radzie Narodowej Peter Westenthaler uznał FPÖ na podstawie wyników referendum za "adwokata" wyborców.

12 "Die Grünen-Presse", 22 I 2002 r. (

13 Dnia 25 I 2002 r. również minister spraw zagranicznych Benita Ferrero-Waldner wypowiedziała się za wspólną deklaracją austriackiego i czeskiego parlamentu (ew. rządów) w tej sprawie.

14 Por.

15 Por. Zpráva o zahraniční politice České republiky za období od ledna 2000 do prosince 2000, Praha 2001, s. 91.

HOMEStrona główna - CER Home Page NEXTNastępna strona - Next page